فراموش


آخرین به روزرسانی:
فراموش


         ریشه‌ی پیشاهندواروپایی «*mrs/ *mers» به معنای «نادیده گرفتن، اذیت کردن، فراموش کردن» در زبان‌های اروپایی چندان زایا نبوده و از آن تنها این واژگان برخاسته‌اند: mierran (خراب کردن) ساکسونی غربی، marzjan (ممانعت، توهین) گُتی، marren (اختلال ایجاد کردن، مانع شدن) آلمانی کهن، merran‌ (خراب کردن) انگلیسی کهن، merren (از ریخت انداختن؛ اوایل قرن سیزدهم) انگلیسی میانه، mar (تلف کردن، خراب کردن؛ ۱۳۰۰م.) و marplot (فضول، نخود هر آش) انگلیسی، miršti (فراموش کردن) و maršas (فراموشی) لیتوانیایی، aizmirst (فراموشی) لاتویایی،

         در زبان‌های آریایی این بن به «*مرش» تبدیل شده و «فراموشی، کوتاهی، خشم» را می‌رسانده است. در زبان‌های کهن ایرانی از این ریشه چنین واژگانی مشتق شده‌اند: itaysrm (مْرسیَتی: فراموش کردن) اوستایی، मृष्यते (مْرْسیَتی: از یاد بردن) سانسکریت، «فْراموشْت/ فْرامُوش» (فراموش) و «فْرَموشْتَن» (فراموش کردن) و «خامُوش» (خاموش) پهلوی و تورفانی، «فْراموشْتیفْت» (فراموشکار) و «فْرَموشْتَن» (فراموش کردن) پارتی، «هامورَه» (فراموشی) و «هامورْگ‌یَه» (فراموشکار) سکایی، «پراوشتْسی/ براوشتْسی» (فراموشی) و «فْراوَچی/ فْراوَشْچی» (تقصیر، غفلت) سغدی، համր (هَمْر: خاموش) و մոռացօնք (موراتْسُونْک: فراموشی) ارمنی کهن، «مارْس» (از یاد بردن) تخاری الف، «مَرْش/ مَرش» (فراموش) تخاری ب،

         در زبان‌های ایرانی نو هم این واژگان را از این ریشه می‌شناسیم: «فراموش/ فرامُشت» و «فراموشی» و «فراموشکار» و «خاموش/ خَموش» (طبق نظر هُرن: آ+ مرش) و «فَرْویش» (غفلت) پارسی، «شَموش» (فراموش) و «شَموشَگ» (فراموش کردن) بلوچی، «رَموش» (فراموش) وخی، «فَرْمُو/ فَرْمیشْچ» (فراموشی) یدغه، «شْرَمُوشت» (فراموش) اورموری، «نْهامور» (فراموش) پراچی، մոռանալ (مُورَنَل: فراموش کردن) ارمنی، «خاموش» اردو،

در زبان‌های هندی هم «خاموش» پارسی به این صورت‌ها وامگیری شده است: খামোশ (کْهاموس: خاموش) بنگالی، ख़ामोश (خامُوس: خاموش) هندی، 

         مشتق‌های این بن هرچند کم‌شمارند اما بسیار در شعر پارسی به کار گرفته شده‌اند:

ناصرخسرو قبادیانی: «چون تیغ به دست‌ آری، مردم نتوان کشت

در نزد خداوند بدی نیست فرامُشت»

سعدی شیرازی: «لیکن اگر دور وصالی بود             صلح فراموش کند ماجرا

تا به گریبان نرسد دست مرگ                     دست ز دامن نکنیمت رها

دوست نباشد به حقیقت که او                      دوست فراموش کند در بلا»


و:       «اگرچه نزد خردمند خامشی ادب است           به وقت مصلحت آن به كه در سخن كوشی

 دو چیز طیره‏ی عقل است دم فرو بستن          به وقت گفتن و گفتن به وقت خاموشی»

عبید زاکانی: «وقت آن است دگرباره که می نوش کنیم  روزه و وتر و تراویح فراموش کنیم»