طرخان


آخرین به روزرسانی:
طرخان


         «طَرخان» لقب امیر قبیله‌های سکای ساکن ترکستان بوده که چینی‌ها ایشان را شیونگ‌نو می‌نامند. سکاها آریایی و ایرانی بوده و از قبایلی هستند که با مردم اوستایی و تخاری و پارتی خویشاوندند. بنابراین این لقب هم باید تباری آریایی داشته باشد. بخش نخست آن بی‌شک «تورَه» اوستایی به معنای «دلیر، شجاع» است که در نام «توران» و «تور» دیده می‌شود و در مدخل «تبریز» درباره‌اش شرح داده‌ام. این کلمه در دوران ساسانی لقب امیران سمرقند بوده است. فردوسی درباره‌ی امیر سمرقند در زمان حمله‌ی اعراب می‌گوید که در زمان گریختن یزدگرد سوم از برابر اعراب:

«یک پهلوان بود گسترده کام             نژادش ز طرخان و بیژن به نام»

         بنابراین این لقب تا پایان عصر ساسانی همچنان به آریایی‌ها مربوط بوده است. با این حال بخش دوم آن شاید «خان» ترکی باشد و در قرون اسلامی بیشتر نزد ترکان دیده می‌شود. در میان ترکان طرخان اسم رده‌ای از اشراف بوده که پایین‌تر از تگین قرار می‌گرفته است. 

         نام «مَغاتوره» در شاهنامه که اسم دلاوری از رعایای خاقان چین است و به دست بهرام چوبین کشته می‌شود هم به نظرم از همین جا آمده باشد و احتمالا در شکل اصلی‌اش‌ «مَهاتورَه» بوده، که یعنی «دلیرِ بزرگ، مهتر تورانی». فردوسی هنگام آوردن این نام گویا به این ریشه اشاره می‌کند:

«از او مِه به گوهر مغاتوره نام          که خاقان از او یافتی نام و کام»