ریشهی پیشاهندواروپایی «*tek» به معنای «قدرت یافتن، استیلا پیدا کردن» به ریشهی هندواروپایی «*kqei» منتهی شده به معنای «اقتدار داشتن، تصاحب کردن» که در زبانهای کهن اروپایی چنین واژگانی را زاده است: ktaomai (کْتَئُومای: به دست آوردن، تصاحب کردن) و kthsis (کْتِسیس: مالکیت) و kthnos (کْتِنُوس: جانور اهلی، احشام) یونانی، þiggja (پذیرفته شدن، مهمان شدن) نردیک کهن، taca (به دست آوردن) و adteich (احضار شدن، فراخوانده شدن) ایرلندی کهن و سوئدی کهن، taca (تصاحب کردن) اسکات گل، thiggian (نایل آمدن، دریافت کردن) ساکسونی کهن، thiggen (به دست آوردن) هلندی کهن،
از این ریشه چنین واژگانی در زبانهای زندهی اروپایی باقی ماندهاند: tikt (رسیدن، نایل آمدن) لاتویایی، tekti (عطا شدن، دریافت کردن) لیتوانیایی، þiggja (مهمان شدن، گدایی کردن) ایسلندی، tigga (گدایی کردن) سوئدی و نروژی، tigge (گدایی کردن) دانمارکی،
این بن در زبانهای آریایی به ریشهی «*خْشَیْ» تبدیل شده و همان معنای «حکم راندن، در اختیار گرفتن» را حفظ کرده است. در زبانهای کهن ایرانی از اینجا چنین واژگانی زاده شدهاند: arqaSx (خْشَثْرَه: شهر، کشور) و ASx/ iASx (خْشا/ خْشایْ: قدرت داشتن) و iASxArf (فْراخْشایْ: تاسیس کردن پادشاهی) و airqaSx (خْشَثْریَه: جنگاور، ارتشی) و arqaSxuh (هوخْشَثْرَه: فرمانروایی نیکو) و arqaSx -airiaW- (خْشَثْرَهوَئیریَه: بهترین شهریاری، شهریور) اوستایی، 𐏋 (خْشَه: مقتدر، شاه) و 𐎧𐏁𐏂𐎶 (خْشَثَه: شهر، کشور) و 𐎧𐏁𐎠𐎹𐎰𐎡𐎹(خْشَیَثیَه: شاه، شهریار) و𐎠𐎼𐎫𐎧𐏁𐏂𐎠 (اَرْتَهخْشَثَه: اردشیر، در اصل یعنی: پادشاهیِ پارسایانه) و 𐎧𐏁𐏂𐎱𐎠𐎺𐎠 (خْشَثَهپاوا: شهربان، ساتراپ) و «خْشَیَمْنَه» (فرمان دادن) و «پَتیخْشَیَه» (پادشاه) و «خْشَیْ» (فرمان راندن) پارسی باستان، 𒄭𒅆𒀪𒅈𒐼𒀪/ 𒄭𒅆𒀪𒅈𒅆/ 𒄴𒀾𒊭𒄷𒋙/ 𒄴𒄭𒅈𒋙/ 𒄴𒅆𒊍𒋢 (خیشیارْشا/ خیشیارْشی/ اَخَشاهوشو/ اَخیارْشو/ اَخْشیاسّو: خشایارشا) اکدی بابلی، 𒊺𒅕𒐼 / 𒅅𒊺𒅕𒐼 / 𒅅𒊺𒅕𒆜𒐼 (شِرْشا/ ایکْشِرْشا/ ایکْشرِیشا: خشایارشا) ایلامی،क्षत्र (کْسَتْرَه: قدرت) و क्षयति (کْسَیَتی: فرمان راندن، اقتدار داشتن) و क्षत्रिय (کْشَتْریَه: طبقهی ارتشی) و क्षत्राणी (کْشَتْرانی: زن طبقهی ارتشی) و क्षत्री(کْشَتْری: زن جنگاور) سانسکریت، 𑀔𑀢𑁆𑀢𑀺𑀅 (کْهَتّیَه: ارتشی) پراکریت مهاراستری، «کْهَتّیَه» (ارتشی) و «کْهَتَّه» (کشور، دولت) پالی، «شاهْ» و «شایَکان» (شایگان) و «شایِنْدَگ» (شاهنده، صالح، پرهیزگار) و «شاییسْتَن» (توانستن، قادر بودن) و «شایْ» (شایان، سزاوار) و «شاهْوار» و «شایِد» (شاید) و «پاتیخْشایی» (پادشاهی) و «شَهْر» و «شَهْرْیار» و «شَهْریدار» (شهردار) و «شَهْریوَر/ شَهْریوَل» پهلوی، «پادیخْشان» (پادشاه) و «پادیخْشانیفْت» (پادشاهی، سلطنت) و «شاهیگان» (کاخ) و «شاهْ» و «شاهْوار» و «شَهْرْذار» (شهریار) و «شَهْرذاریفْت» (شهریاری) و «اَخْشیذ» (امیر فرغانه) و «اَخْشینْد» (شاهزاده) و «شَهْر» و «شَتْریوَر/ خْشَتْریوَر» (شهریور) پارتی، «شاهْ» و «پادیخْشایْ» (پادشاه) و «شَهْرْیار» و «شَهْرْیاریهْ» (شهریاری، سلطنت) و «شَهْر» تورفانی، «اغشاذرکتاک» (شاهوار) و «شایْکان» (شایگان، شاهانه) و «اَخْشی/ اَغْشای» (حکومت کردن، فرمان راندن) و «خشیونیی» (پادشاه) و «خشونی» (شاه) و «خشونچ» (ملکه) و «خشونقیا» (امارت، سلطنت) و «پاتخشاون» (پادشاه) و «اَخشیونا» (سروری) و «اَفْشین» (اسم مرد، یعنی: سرور) و «خْشیوَر/ اَغْشیوَر» (شهریور) سغدی، «پادْشُوهْ» (پادشاه) خوارزمی،sao/ saui/ siuo(شائُو/ شائوی/ شیو: شاه) و sauro (شاورُو: شهر) و saurabo (شاورابُو: شهربان) و saurostano (شاورُسْتانُو: شهرستان) بلخی، «کْشارَه» (شهر، دولت، اقتدار) و «کْسیرَه» (سرزمین) سکایی،אחשירש/ אחשיארש (اَخشیرَش/ اَخْشیارَش: خشایارشا) آرامی، ryrhS (شَهْریر: شهریور) و ASAb (باشا: پادشاه) سریانی،חשיארש (اَخَشْوِرُوش: خشایارشا) عبری، աշխարհ (اَشْخْرَهْ: کشور، شهر) و շահաստան (شَهَسْتان: شهرستان) و աշխարաւանդ (آشْخَرَوَند: تاج سلطنتی، ترکیب اَشْخَرْهْ/ աշխարհ: شهر + بَند/ وند: نگهدارنده) ارمنی کهن، შარავანდი (شَرَوانْدی: تاج شاه) و შარავანდედი (شَرَوانْدِبی: شاه، تاجدار) گرجی کهن،
در پارسی از این ریشه چنین واژگانی را سراغ داریم: «شاه/ شه»، «شاهنشاه/ شهنشاه»، «شاهنامه»، «شاهکار»، «شهریار»، «شهریاری»، «شهر»، «شهری»، «شاهدخت»، «شاپور»، «شایگان»، «پادشاه»، «پاشا»، «شهروند»، «کلانشهر»، «مامشهر»، «دولتشهر»، «شهرداری»، «شهربانی»، «شاهوار»، «شاهانه»، «شاهنده»، «شایان»، «شاید»، «شایستن/ شاییدن»، «شایسته»، «ناشایست»، «شهمات/ شاهماه [در شترنج]»، «شاهدزد»، «شاهسپرم»، «شاهزاده/ شازده»، «شاهرگ»، «شاهراه»، «شاهداماد»، «شهرآورد»، «شهرستان»، «ساتراپ»، «شهرک»، «شهرنشین»، «شهرکنشینی»، «شهرستانی»، «شهرسازی»، «ایرانشهر»، «ایرانشهری»، «شهرداری»، «شارستان» (شهر)، «شارمند» (شهروند)، «ارتش»، «ارتشتار»، «ارتشبد»، «ارتشی»، «شیرخانه» (بلخ، یعنی مقر شاه)،
نامهای شخصی فراوانی از این ریشه مشتق شدهاند: «اردشیر»، «شهریار»، «شایان»، «خشایار»، «خشایارشا»، «شهرزاد»، «شهروز»، «شهرام»، «شهربراز»، «شهباز»، «شهریور»، «افشین»، «شروین/ شَهروین»، «شهربانو»، «شاهرخ»، «شهرو»، «شهراسب/ شَهْرَسپ»، «[خاندان] اخشیدی»، «شیر» (لقب حاکم بامیان)، «مردانشاه»، «شار» (لقب حاکم غرجستان) و انبوهی از نامهای صوفیانه و سیاسی مثل: صفیعلیشاه، معصومعلیشاه، عادلشاه، «اکبرشاه»، «احمدشاه»، «ظاهرشاه»
در زبانهای ایرانی زندهی دیگر چنین کلماتی از این بن برخاستهاند: «شاه» (شایسته) و «شاهیتَه» (شایسته) بلوچی، «شَر» (شهر) کردی، შაჰი (شاهی: شاه) و ქსერქსე(کْسِرکْسِه: خشایارشا) گرجی، շախ (شَخ: شهمات) و աշխարհ (اَشْخَرْهْ: کشور، استان، شهر) و աշխարհակարգ (اَشْخَرَکارْگ: نظم جهانی) و աշխարհամաս (اَشْخَرَمَس: قاره، سرزمین) و լեռնաշխարհ (لِرْنَشْخَرْهْ: سرزمین کوهستانی) وաշխարհակալ (اَشْخَرَکَل: شهریار، فرمانروا) و շահաստան (شَهَسْتان: شهرستان) و Ահասֆերուս(آهاسْفِروس: خشایارشا) و (شاوار: مروارید، تحریف شاهوار) و (ایشْخان: شاه) و (آشْخین: اسم دختر، زن تیرداد شاه ارمنستان) و (شَهْنْشاه: شاهنشاه) و (شاهِکان/ شایِکان: شایگان) ارمنی، შარავანდი (شَراوَنْدی: هاله، تاج) و შარავანდედი (شَرَوانْدِبی: شاه، تاجدار) گرجی، «شائی« (شاه) وخی، «شایِن» (خوانین، امیران) شغنی، «سَخ/ اَیْخْسین» (شاه) و «پَدْچاخ» (پادشاه) و «اَیْخْسینَیْ» (ملکه) و «اَیْخْسَر» (شهر، دولت) آسی، шоҳ (شُهْ: شاه) و шаҳр (شَهْر) پارسی تاجیکی، «باشا/ باشَه» (پاشا، پادشاه، امیر) و «خَرْخَس/ خَشایارْشا» (خشایارشا، اسم مرد) و «باشا/ باشَه» (پاشا) عربی، шаһ (شاه/ شَهْ) و шаһзада (شَهْزَدَه: شاهزاده) و шаһар (شَهَر: شهر) باشکیری و قزقی، «شاگ» (شاه) زازا، «شَهْزُدَه» (شاهزاده) و «شُهْ» (شاه) و «شَهَر» (شهر) ازبکی، «شاهْ» و «شاهْزادِه» و «شِهِر» (شهر) ترکی اویغوری، «شَهْ» (شاه) و «شَزادَه» (شاهزاده) ترکمنی، «شَه/ شاهْ» و «شِهْزادِه» (شاهزاده) و «شِهْر/ شِهیر» (شهر) ترکی، «شاهْ» پشتون، шах (شَهْ: شاه) و шаар(شار: شهر) قرقیزی، шагь (شَهْ: شاه) و шагьар (شَهَر: شهر) لزگی و کومیکی، «شَهْزاده» چغتایی، «شاهْ» و «شَهْزادَهْ» (شاهزاده) و «شَهْر/ شَهَر/ شِهَر» (شهر) و اخسویرس (خشایارشا) اردو، шахар(شَخَر: شهر) قبچاقی قراچای، «شَر» (شهر) سنگسری، «شاهْ/ شایْ» (شایستن) یهودی فارسی،
این بن در زبانهای هندی نیز شاخهزایی کرده و این لغات را پدید آورده است: बादशाह (بادْساهْ: پادشاه) و शहज़ादा (سَهْزادا: شاهزاده) و खाता(کْهاتا: دیوان، شماره حساب بانکی) و क्षयार्षा (کْشَیارْشا: خشایارشا) و क्षत्रिय(کْشَتْرییْ: ارتشی) و शहर (سَهَر: شهر) و शहरी (سَهَری: شهری، متمدن) هندی، শাহ (سَهْ: شاه) و বাদশাহ (بادْشاهْ: پادشاه) وখাতা (کْهَتَه: شهر، کشور) و শহর(سُهُر: شهر) و ক্ষত্রিয়(کُهْتْریُو: ارتشی) بنگالی، बादसाह (بادَساهْ: پادشاه) مایثیلی،ਬਾਦਸ਼ਾਹ (بادْساهْ: پادشاه) و ਖੱਤਾ(کْهَتّا: کشور، دولت) و ਖੱਤਰੀ (کْهَتَّری: ارتشی) پنجابی، बादशाहु (بادْشاهْ: پادشاه) سندی، બાદશાહ (بادْشاهْ: پادشاه) وખાતું (کْهاتو: کشور) و ક્ષત્રિય(کْشَتْریَه: ارتشی) گجراتی، बादशहा (بادَشا: پادشاه) و खाते(کْهاتِه: کشور) و शहर(شَهَر: شهر) و खत्री (کْهَتْری: جنگاور) و क्षत्रिय (کْهَتْرییْ: ارتشی) و खशायर (کْهَشایَر: خشایار، اسم پسر) مراثی، పాదుషా (پادوشا: پادشاه) و క్షాత్రము(کْشَتْرَمو: کشور) و క్షత్రియ (کْشَتْریَه: ارتشی) و ఖత్రీ(کْهَتْری: جنگاور) تلوگو، ଖାତା(کْهَتَه: کشور) اوریا، খাতা(کْهَت/ کْهَتَه: کشور، سرزمین) و চহৰ (سُهُر: شهر) آسامی، கத்ரி(کَتْری: جنگاور) و சத்திரியர் (چَتّیرییَر: ارتشی) تامیلی، ක්ෂත්රිය (کْشَتْریَه: ارتشی) سینهالی، ಕ್ಷತ್ರಿಯ(کْشَتْریَه: ارتشی) کانادا، ക്ഷത്രിയ (کْشَتْریَه: ارتشی) و ഖത്രി(کْشَتْری: جنگاور) مالایالام، छथरे (چَتْهَرِه: ارتشی) و छथरीय (چَتْهَریَه: ارتش) نِواری،
برخی از این واژگان در زبانهای دیگر نیز وامگیری شدهاند: Xerxhs / Ασουηρος (خِرْخِس/ آسوئِرُوس: خشایارشا) و Pasas (پاساس: پاشا) یونانی، Xerxes (خشایارشا) و scaccus (شاه) و sccarium (کاخ، قصر سلطنتی) و Ahasuerus/ Ahasverus (خشایارشا) لاتین قرون وسطایی، skak (شترنج) نردیک کهن، eschec (شهمات) و eschekier/ escheker/ eschequier/ eskekier (تخته شترنج) فرانسوی کهن،echec (شهمات) و schah/ shah/ chah (شاه) و Xerxes/ Assuérus (خشایارشا) و Pacha (پاشا) فرانسوی، chek/ chekke (شهمات) و ches/ chees/ chesse/ echesse/ esches (شترنج) انگلیسی میانه، check/ cheque (شهمات) و Pasha (پاشا) و chess (شترنج) و shah (شاه) و shahriar/ Shahryar (شهریار) و kshatriya (طبقهی ارتشی هند) و Xerxes/ Ahasuerus (خشایارشا) انگلیسی، chess (شترنج) اسکات، Ahasferws/ Ahasfferus (خشایارشا) ولش، Schach (شهمات، شترنج) و Blitzschach (شترنج سریع) و Xerxes (خشایارشا) و Pascha (پاشا) آلمانی، sakk (شهمات، شترنج) و Xerxesz/ Khsajársá (خشایارشا) و basa (پاشا) مجاری، šach (شهمات) و Xerxes (خشایارشا) چک، šach (شهمات) اسلواکی، šah (شاه) اسلوونیایی، xake (شهمات) و Asuero (خشایارشا) باسک، scacco (شهمات، شترنج) و scia (شاه) و Serse (خشایارشا) ایتالیایی، sea (شاه) ایرلندی، jaque (شهمات) و sah (شاه) و Jerjes/ Asuero (خشایارشا) اسپانیایی، xeque (شهمات) و Assuero/ Aasvero/ Ahasuerus/Xerxes (خشایارشا) پرتغالی، xaque (شهمات) گالیسیایی، xec (شهمات) و xa (شاه) و Assuer (خشایارشا) کاتالان، skak (شهمات، شترنج) و shah (شاه) و Ahasverus (خشایارشا) دانمارکی، schaak (شهمات، شترنج) و sjah (شاه) و Xerxes/ Ahasveros (خشایارشا) هلندی، shah (شاه) و Schack (شهمات، شترنج) و Ahasveros (خشایارشا) سوئدی، шах (شاهْ) وша́хматы (شَخْماتی: شهمات) وшахова́ть (شَخُوواتْیْ: کیش دادن در شترنج) و Ксеркс (کْسِرْکْس: خشایارشا) و Шахрияр (شَخْریار: شهریار) روسی، шах (شاهْ: پادشاه) بلاروسی و بلغاری و اوکراینی، ше̏хер (شِهِر: شهر) و шах (شاهْ: پادشاه) صربی-کروآتی، szach (شاه) و Achaszwerosz (خشایارشا) لهستانی، șah (شهمات، شترنج) رومانیایی، šachas (شاه، شترنج) لیتوانیایی، šahs (شاه، شترنج) و Kserkss/ Ahasvērs (خشایارشا) لاتویایی، šahh (شاه) و Ahasveerus (خشایارشا) استونی، šakki/ shakki(کیش دادن در شترنج، بازی شترنج) و Ahasverus/ Ahasveros (خشایارشا) فنلاندی، skak (شترنج) ایسلندی، sjakk (شترنج) نروژی، सहर(سَهَر: شهر) و छेत्री(چِتْری: ارتشی) و खत्री (کْهَتْری: ارتش) و क्षेत्री (کْشِتْری: طبقهی ارتشی) نپالی، «سَه» (شاه) ویتنامی، шаһ (شاه) و шаһзадә (شَهْزَدا: شاهزاده) و «شِر» (شهر) تاتاری، шах (شَخ: شاه) مغولی، «سیَهْ» (شاه) مالایی، 沙阿 /沙赫 (شائا/ شاهِه: شاه) و 剎帝利／刹帝利 (چادیلی: ارتشی) چینی، 샤 (سیَه: شاه) کرهای، シャー (شا: شاه) و刹帝利 / せつていり(سِتْسوتِیْری: ارتشی) و クシャトリヤ(کوشاتوریا: طبقهی جنگاور) ژاپنی، กษัตริย์(گَهسَت: ارتشی، شاه) تای، ក្សត្រិយ៍ (کْسَت: شاه، جنگاور) و ក្សត្រ(کْسَت: ارتش) خمر، ກະສັດ (کَهسَت: ارتش) لائو، «کِسَتْریَه/ سَتْریَه» (ارتش) اندونزیایی و مالایی،
واژگان برآمده از این ریشه در شعر و ادب پارسی با بسامدی بسیار زیاد به کار گرفته شدهاند:
رودکی سمرقندی: « ای بر همه میران جهان یافته شاهی می خور، که بد اندیش چنان شد که تو خواهی»
قطران تبریزی: « یکی چون معتصم دایم درافشان است در مجلس
یکی دایم به میدان در سرافشانست چون افشین»
اسدی توسی: « به هر شه بر از بخت چیر آن بود که او در جهان شاه ایران بود»
سنایی غزنوی: « بر خود آن را که پادشاهي نيست بر گياهيش پادشا مشمار »
سیفالدین فرغانی: «رفتی و دل ربودی یک شهر مبتلا را تا کی کنیم بی تو صبری که نیست ما را »
سعدی شیرازی: «چه روم و چه هند و چه بر و چه بحر همه روستایند و شیراز شهر »
رضیالدین هروی: «شاعر ز شما بهتر اشعار كه نیكوتر؟ از طایفهی تازی و ز انجمن فَرسی
آوازه برآوردند یكرویه همه گفتند فردوسی و شهنامه، شهنامه و فردوسی»