ریشهی پیشاهندواروپایی «*dus» به معنای «بد، زشت» در زبانهای کهن اروپایی به این واژگان منتهی شده است: dus (دوس: بد، زشت) و duskolos (دوسْکُلُوس: ترشرو، ناخوشنود) یونانی، tor (بد، دشوار) نردیک کهن، zur (بد) و zurwari (بدگمان) آلمانی کهن، 𐍄𐌿𐌶 (توز: بد) و 𐍄𐌿𐌶𐍅𐌴𐍂𐌾𐌰𐌽 (توزْوِریان: شک، بدگمانی، بی ایمانی) گتی، do (سخت، دشوار) ایرلندی کهن، tor/tore (سخت، دشوار) انگلیسی کهن، tor/ tore/ toor (بد، دشوار) انگلیسی میانه، дъждь / ⰴⱏⰶⰴⱐ /дъждъ (دوژْدی/ دوژْدو: هوای بد، رگبار باران) و тѫча (تُوچَه: باران) اسلاوی کهن کلیسایی، дожгь (دُژْگی: هوای بد) نوگورودی کهن، déšč(باران) چک کهن، deżdż (باران) لهستانی کهن،
در زبانهای زندهی اروپایی هم از اینجا چنین واژگانی زاده شدهاند: dys- (پیشوند نشانگر امور فاسد وخراب) و tore (بد، دشوار) انگلیسی، tor (بد، دشوار) و regndusk (باران شدید، هوای بد) سوئدی، tor (بد، دشوار) ایسلندی، duskregn (باران شدید، هوای بد) و tor (بد، دشوار) نروژی، до́ждж(دُژْدْژ: هوای بد، باران) بلاروسی، дощ / дож/ дош (دُشْچ/ دُژ/ دُش: هوای بد، باران) اوکراینی، дождь / дожж(دُژْد/ دُژّ: باران، هوای بد) روسی، дъжд (دَژْد: هوای بد، باران) بلغاری، дожд(دُژْد: هوای بد، باران) مقدونی، да̏жд (داژْد: باران) صربی-کروآتی، déšť/ dešť (باران) چک، dážď (باران) اسلواکی، deszcz (باران) لهستانی،
این بن در زبانهای آریایی به ریشهی «*دوش» تبدیل شده و همان معنای «بد، زشت» را حفظ کرده است. در زبانهای کهن ایرانی از این ریشه چنین کلماتی برخاستهاند: Sud (دوش: بد) و tvrvkSud (دوشکَرَت: بدکار، شرور) و AdZud/ yAdZud (دوژدایْ/ دوژدا: بدچشم، بدبین) و uhNaZud (دوژَنْگْهو: دوزخی) و awhaZoad / muhnaZoad (دَئُوژَهْوَه/ دَئُوژهنْهوم: دوزخ، ترکیب دوژ: بد + اَهْوَه: بودن، هستی داشتن یا هَسوش: آتش) اوستایی، 𐎯𐏁 (دوش: بد) پارسی باستان، दुस् (دوس: بد) و दुर्दिन (دورْدینا: توفان، هوای بد) و दुर्गन्ध (دورْگَنْدْهَه: بدبو، پیاز) و दुर्जन (دورْجَنَه: بدذات، پلید) و «دوسکْرْتَه» (بدکار، شرور) و «دورْوِدَه» (نادان) و «دوهْسَمْسَه» (بدخواه، دشنامگو) و «دُسَه» (شرارت، بزه) و «دوسْیَتی» (خراب شدن، بد شدن) و «دوسْتی» (فساد، نابودی) سانسکریت، «دوش» (بد) و «دوشْدِن» (بددین، کافر) و «دوشْنام» (دشنام) و «دوز/ دوزْد» (دزد) و «دُوشَخْوْ» (دوزخ) و «دوشْوار/ دوشْخْوار» (دشوار) پهلوی، «دُوژَخ» (دوزخ) و «دوشْفَرّ» (بدبخت، شوم) و «دورْچیهْر» (بدریخت، زشت) و «دیژْوار» (دشوار) پارتی، «دوشَخ» (دوزخ) و «دوشْچیهْر» (بدریخت، زشت) و «دوژْرَوان» (خبیث، دارای روان پلید) و «دوز/ دوزّ» (دزد) و «دوزیدَن» (دزدیدن) و «دوژنام» (دشنام) تورفانی، lrou/ drou (لْرو/ دُرو: بد) بلخی، «ذشا/ چشا» (بد) و «ذشتوان/ چشتوان» (ناتوان) و «تْسْکِشت» (بدبخت، زشت) سغدی، «جکریی» (گناهکار، عاصی) و «دوشکارَه» (عجیب، سخت) و «دوسْدِه» (بداندیش) سکایی، ܕܸܫ̃ܡܸܢ (دیژْمین: دشمن) و ܕܸܫ̃ܡܸܢܵܝܘܼܬܵܐ (دیژْمینّایوتا: دشمنی) سریانی، դժուար (دْژوار: دشوار) و դժուարաւ (دْژْوارَوْ: پرمرارت، مشکل) و դժոխ (دْژُخ: دوزخ) و դժոխական (دْژُخَکان: دوزخی) ارمنی کهن، դժվար / դժար/ դիժար / դժուար (دْژْوار/ دْژار/ دْیژار/ دْژْوار: دشوار) ارمنی میانه، cazOd/ cajOd (دُوزَخ/ دُوجَخ: دوزخ) پازند،
در پارسی از اینجا چنین کلماتی را میشناسیم: «دشمن»، «دشنام»، «دشمنی»، «دشمنخو»، «دشمنشکن»، «دژخیم»، «دزد»، «دزدکی»، «دزدیدن»، «دزدیده»، «آبدزدک»، «دوزخ»، «دوزخی»، «دُشپیل» (غده، کورک، ترکیب: دُش: بد + پیل: گره)، «دشوار/ دشخوار»، «دُژم»،
در سایر زبانهای زندهی ایرانی از این بن چنین واژگانی را سراغ داریم: «دوزّ» (دزد) و «دوزّیتَه» (دزدیدن) و «دوزَّتَگ» (دزدیده شده، مسروقه) و «دُژْمَن/ دوشْمَن» (دشمن) و «دُزَک/ دُجوک» (دوزخ) و «دوشْمان/ دوژْمان/ دُژْنام» (دشنام) بلوچی، «دُشْمون» (دشنام) لری، «دوزِه» (دزد) سیوندی، «دیشْمِن» (دشمن) و «دیش» (بد) زازا، «دیژ/ دیژَه» (بد) و «دیژْمانی» (دشنام) گورانی، «دیز» (دزد) و «دیزین» (دزدیدن) و «دوژِه/ دوزِق/ دُوژا» (دوزخ) و «دوژْمَن/ دیجْمین» (دشمن) و «دُژ/ دیج» (بد) و «دیجون/ دیشْمین/ دیژْمین» (دشنام) کردی، «دوشْمین» (دشنام) لکی، դուշման(دوشْمَن: دشمن) و դժվար / դժար/ դիժար / դժուար (دْژْوار/ دْژار/ دْیژار/ دْژْوار: دشوار) و դժվարավ(دْژْوارَوْ: پرمرارت، مشکل) و դժ (دْژ: بد) و (دْژْیونوتیئْون: رنگ پریده، رنگ و رو رفته) و (تاش: زشت) و (تاشنام: دشنام) و (دُسْرُو: بدنام) و դժոխք (دْژُخْک: دوزخ) و դժոխական (دْژُخَکان: دوزخی) و դժոխապետ (دْژُخاپِت: اهریمن، حاکم دوزخ) ارمنی، ჯოჯოხეთი (ژُژُخِتی: دوزخ) گرجی، დუშმენი / დუშმანი (دوشْمِنی/ دوشْمَنی: دشمنی) لاز، «لِغ» (کوچک) و «لَشْکی» (ریز) و «دُوغَخ» (دوزخ) و «دوخْمَن/ دُخْشْمَن» (دشمن) پشتون، «دَشْوِل» (کورک) نائینی، «دُشْبِل» (کورک، غده) یزدی، «دیزْگین» (کهنه، فرسوده) و «دوزْگون» (بدریخت) آسی، «دوشْمَن» (دشمن) و «دوشْوار» (دشوار) ترکی، дошман (دْشْمَن) باشکیری، «دۈشمەن» (دوشْمِن: دشمن) و «دوزاخ» (دوزخ) ترکی اویغوری، «دوشْمَن» (دشمن) و «دُئْزَخ» (دوزخ) ازبکی، «دُشْمَن» و «دُژَم» و «دُزْد» اردو، «دوشْمَن» (دشمن) و «دُوزَهْ» (دوزخ) ترکمنی، душман (دوشْمَن: دشمن) و дӯзах (دوزَخ) پارسی تاجیکی، дұшпан (دوشْپَن: دشمن) و дозақ(دُزَق: دوزخ) قزاقی، душман/ тушман (دوشْمَن/ توشْمَن: دشمن) قرقیزی، ᱫᱩᱥᱢᱚᱱ (دوسْمُن: دشمن) سَنتالی، «دوشْمَن» (دشمن) خلج، «دوزَخ» وخی، «دوجَخ» (دوزخ) نراقی، «دوجَه» (دوزخ) ابیانهای و فریزَندی، жоьжахати (ژُژَخَتی: دوزخ) چچنی، «دُشْمان» (دشنام) عربی، тушман (توشْمَن: دشمن) آوار،
در زبانهای هندی از اینجا چنین واژگانی زاده شدهاند: दुश्मन (دوسْمَن: دشمن) و दोज़ख़ (دُزَخ: دوزخ) هندی، দুশমন (دوسُمُن: دشمن) و দুশমনি (دوسْمُنی: دشمنی) بنگالی، દુશ્મન (دوسْمَن: دشمن) گجراتی، ਦੁਸ਼ਮਣ (دوشْمَن: دشمن) و ਦੋਜਖ (دُجَکْهْ: دوزخ) پنجابی، দুছমন(دوسُمُن: دشمن) آسامی، दुशमन(دوسْمَن: دشمن) مراثی،
برخی از این واژگان در زبانهای دیگر نیز وامگیری شدهاند: душман (دوشْمَن: دشمن) و душманин(دوشْمَنین: دشمنی) بلغاری، душман(دوشْمَن: دشمن) مقدونی، душман(دوشْمَن: دشمن) روسی، duśman /dușman/ dușmancă(دشمن) رومانیایی، ду̏шман (دوشْمَن: دشمن) صربی-کروآتی، тӑшман (تَشْمَن: دشمن) چوواشی، тушман (توشْمان: دشمن) آلتایی جنوبی، душман (دوشْمان: دشمن) کاموک، «دوشْمَن» (دشمن) تاتاری کریمه، дуьшмаьн (دوشْمان: دشمن) اودی، दुस्मन(دوسْمَن: دشمن) نپالی، ꦢꦸꦂꦗꦤ (دورْجَنَه: بدذات، پلید) جاوهای، ทรชน (تْسّچُون: بدذات) تای، «دورْجانا» (بدذات) مالایی،
این واژگان در شعر و ادب پارسی فراوان به کار گرفته شدهاند:
فردوسی توسی: « دو ياقوت خندان دو نرگس دژم ستون دو ابرو چو سيمين قلم»
ابوشکور بلخی: « به دشمن برت مهربانی مباد كه دشمن درختی است تلخ از نهاد»
ناصرخسرو قبادیانی: « چهرهی هندو و ترك چرا شد همچو دل دوزخی و روی بهشتی »
ابوالفرج رونی: « عضوی ز تو گر دوست شود با دشمن دشمن دو شمر تیغ دو كش زخم دو زن»
مولانای بلخی: «شکر کند خاک دژم از فلکوچرخ به خم کز نظر وگردش او نور پذیرنده شدم »
سعدی شیرازی: « چو دستت رسد مغز دشمن برآر كه فرصت فرو شوید از دل غبار»