ریشهی سامی «*حکم» به معنای «فرمان دادن، داوری کردن» در زبانهای کهن ایرانی چنین واژگانی را پدید آورده است: 𐎈𐎋𐎎𐎚 (حکمت: خرد، فرزانگی) و 𐎈𐎋𐎎 (حکم: خردمندی، داوری) اوگاریتی، חָכְמָה (حُکْماهْ: فرزانگی، خرد) و חָכָם (هاخام: حکیم، خاخام، دانشمند دینی) عبری، חַכִּים (حَکّیم: فرزانه، پزشک) آرامی، ܗܘܼܟܡܵܐ (حوکوما: حکومت) سریانی،հաքիմ / հեքիմ (حَکیم/ حِکیم) ارمنی میانه،
در پارسی این ریشه کلماتی پرشمار را پدید آورده که بسیاریشان در زبان عربی هم به همین شکل رواج دارند: «حُکم»، «حَکَم» (داور)، «[بازی] حُکم»، «حاکم»، «محکوم»، «حکیم»، «حکمت»، «حکمرانی»، «محکمه»، «محاکم»، «محاکمه»، «محکم»، «تحکیم»، «تحکم»، «استحکام»، «استحکامات»، «مستحکم»، «حکما»، «حکیمانه»، «حکمتآمیز»، «محکومیت»، «حاکمیت»، «محکمکاری»، «احکام»، «حُکام»، «دارالحکمه»، «دارالحکومه»، «حکومت»، «حکومتی»،
در سایر زبانهای زندهی ایرانی از این ریشه چنین واژگانی را میشناسیم: «یَحْکُم» (دستور دادن، به دست آوردن، وقوع یافتن، حکم کردن) و «حُکومَه» (حکومت، دولت) عربی، «هیکْمَت» (حکمت) و «هِکیم» (پزشک، فیلسوف) و «مَهکِمِه» (محکمه) و «هوکومِت» (حکومت) و «هاکیم» (حاکم) و «موهاکِمِه» (محاکمه) ترکی، «هیکْمَت» (حکمت) و «مَهْکَمَه» (محکمه) و «هوکومَت» (حکومت) و «هُکیم» (حاکم) و «موهُکَمَه» (محاکمه) ازبکی، «هِکْمِت» (حکمت) و «هُکومِت» (حکومت) و «هاکیم» (حاکم) ترکی اویغوری، «حُکْم» و «هیکْمَت» (حکمت) و «مَهْکَمَه» (محکمه، دادگاه) و «هوکومَت» (حکومت) و «حَکیم» اردو، մահքամա (مَهکاما: محکمه) و խեքիմ / հեքիմ / հաքիմ/ հա̈քյիմ (خِکیم/ هِکیم/ هَکیم/ هاکییم: حکیم) ارمنی، ექიმი (اِکیمی: حکیم) گرجی، ხექიმი (خِکیمی: حکیم) لاز، мекеме (مِکِمِه: محکمه) و үкімет (اوکیمِت: حکومت) و әкім (اَکیم: حاکم) قزاقی، өкмөт (اُوکْمُوت: حکومت) و аким (آکیم: حاکم) قرقیزی، ҳукумат (هوکومَت: حکومت) و ҳоким (هُکیم: حاکم) پارسی تاجیکی، хөкүмәт (خُکومات: حکومت) و хаким (خَکیم: حاکم) باشکیری، гьукумат (هوکومَت: حکومت) کومیکی،
در زبانهای هندی از اینجا چنین واژگانی با واسطهی پارسی وامگیری شدهاند: हकीम (حَکیم) و हुक्म (حُکْم: دستور) و हुक्म (هوکْم: خال گشنیز در بازی ورق، بازی حکم) و महकमा (مَهْکَما: محکمه، دادگاه) و हिकमत (هیکْمَت: حکمت) و हुकूमत (هوکومَت: حکومت) هندی، ਹੁਕਮ (هوکَم: حکم) و ਹਕੀਮ (حَکیم) پنجابی، हुकूम (هوکوم: حکم) مراثی، હુકમ (هوکَم: حکم) و હકીમ (حَکیم) گجراتی، ಹುಕುಮು (هوکومو: حکم) کانادا، হুকুম (هوکوم: حکم) و হুকুমত (هوکومُت: حکومت) بنگالی، ମହକୁମା (مُهُکوما: محکمه، دادگاه) اودی، মহকুমা (مُهْکومَه: محکمه) آسامی، মহকুমা (مُهُکوما: محکمه) بنگالی،
این واژگان در زبانهای دیگر نیز اغلب با واسطهی عربی وامگیری شدهاند: «هوکوم» (حکم) و «هیکْمَت» (حکمت) و «مَهْکَمَه» (محکمه) مالایی و اندونزیایی، «هوکومو» (حکم) و «هِکیما» (حکمت) و «مَهَکَمَه» (محکمه) سواحیلی، «هیکْمَت» (حکمت) تاگالوگ، хөкүмәт (خُکومات: حکومت) تاتاری، hakim (فیلسوف شرقی) انگلیسی، хѐћим/ хѐким/ ѐћим (هِتْسیم/ هِکیم/ اِتْسیم: حکیم) و ха̀ким (هاکیم: حاکم) صربی-کروآتی،
این کلمات در شعر و ادب پارسی رواجی کامل داشتهاند:
رودکی سمرقندی: « ور تو حکیمی و راه حکمت جویی سیرت او گیر و خوب مذهب او دان »
فردوسی توسی: «گذر نیست بر حکم گردان سپهر هم ایدر بگسترد بایدت مهر»
عنصری سیستانی: « اساس عدل او محکم لباس فضل او معلم
هنر در فعل او مدغم خرد در لفظ او مضمر »
سعدی شیرازی: « هر چه مراد شماست غایت مقصود ماست
بنده چه دعوی کند حکم خداوند راست »